- Darmangaz Co
- 031-33802141
- 09366678023
- info (@) darmangaz.com
گاز نیتروس اکسید(N2O) و عملیات اورژانس
تیر ۱, ۱۴۰۵
کاربرد گاز نیتروساکسید در کرایوتراپی و مقایسه آن با سایر مواد کرایوژنیک
کاربرد گاز نیتروساکسید در کرایوتراپی و مقایسه آن با سایر مواد کرایوژنیک
چکیده
کرایوتراپی (سرما درمانی) یک روش غیرتهاجمی برای تخریب بافتهای بیمار با استفاده از سرمای شدید است. نیتروساکسید (N₂O) بهعنوان یک ماده کرایوژنیک با نقطه جوش ۸۹- درجه سانتیگراد، جایگزینی ایمنتر و کاربرپسند برای نیتروژن مایع (۱۹۶- درجه سانتیگراد) محسوب میشود. این مقاله به بررسی کاربردهای نیتروساکسید در درمان ضایعات پوستی (نظیر زگیل، کارسینوم سلول بازال و ضایعات خوشخیم) میپردازد و آن را با سایر مواد کرایوژنیک رایج شامل نیتروژن مایع، دیمتیلاتر/پروپان، دیاکسید کربن و آرگون مقایسه میکند. مرور شواهد نشان میدهد که نیتروساکسید با دارا بودن تعادل مناسب بین سرمازایی، ایمنی و سهولت استفاده، بهویژه برای درمانهای سرپایی و خانگی مناسب است.
۱. مقدمه
کرایوتراپی (سرما درمانی) از دیرباز بهعنوان یک روش موثر و کمخطر در درمان ضایعات پوستی خوشخیم و بدخیم بهکار رفته است. اساس این روش، اعمال سرمای شدید به بافت هدف است که منجر به تشکیل کریستالهای یخ درون سلولی و برون سلولی، تخریب عروق خونی و در نهایت نکروز بافت میگردد. انتخاب ماده کرایوژنیک مناسب، تأثیر مستقیمی بر اثربخشی، ایمنی و راحتی بیمار دارد. نیتروژن مایع (LN₂) با نقطه جوش ۱۹۶- درجه سانتیگراد، سالها ماده استاندارد در کرایوتراپی بوده است. با این حال، گاز نیتروساکسید (N₂O) که در حالت فشرده تا ۸۹- درجه سانتیگراد سرد میشود، بهعنوان یک گزینه ایمنتر و قابل دسترستر مطرح شده است. این مقاله به بررسی جامع کاربردهای نیتروساکسید در انواع درمانهای کرایوتراپی و مقایسه آن با سایر مواد کرایوژنیک میپردازد.
۲. کاربردهای نیتروساکسید در کرایوتراپی
۲.۱. درمان زگیلهای ویروسی
زگیلهای معمولی (ویروس پاپیلومای انسانی) از شایعترین ضایعاتی هستند که با کرایوتراپی درمان میشوند. دستگاههای قلمی (پندست) مبتنی بر نیتروساکسید (مانند EndWarts Freeze® و Compound W® Nitro-Freeze) برای استفاده خانگی طراحی شدهاند. یک مطالعه تصادفیسازیشده نشان داد که پس از حداکثر سه بار کاربرد، نرخ بهبودی با دستگاه نیتروساکسید بهطور معناداری بالاتر (۷۰.۷٪) از دستگاههای مبتنی بر دیمتیلاتر/پروپان (۴۶.۲٪) است[reference:0]. این برتری ناشی از طراحی خاص دستگاه، کارایی سرمازایی (۸۰- درجه سانتیگراد) و توانایی بیشتر در انجماد عمقی زگیل میباشد[reference:1].۲.۲. درمان کارسینوم سلول بازال
نیتروساکسید در درمان کارسینوم سلول بازال (BCC نوعی سرطان پوست است که در سلولهای بازال پوست ما شکل میگیرد) بهویژه در نواحی حساس مانند پلک نیز بهکار رفته است. یک مطالعه پیگیری ۵ساله روی کارسینوم سلول بازال پریاُکولار نشان داد که کرایوتراپی با نیتروساکسید میتواند نتایج قابل قبولی با حداقل عوارض زیبایی ارائه دهد[reference:2].۲.۳. ضایعات پوستی خوشخیم
نیتروساکسید برای درمان ضایعات خوشخیم متعدد از جمله کراتوز سبورئیک، تگهای پوستی، ملانومای لنتیگو و هیپرتروفیک/کلوئید اسکارها مناسب است. دمای ۸۹- درجه سانتیگراد آن برای تخریب بافتهای خوشخیم (که معمولاً به ۲۰- درجه سانتیگراد نیاز دارند) کافی بوده و خطر آسیب به پوست سالم اطراف را کاهش میدهد[reference:3].
۲.۴. سایر کاربردها
نیتروساکسید در کرایوتراپی اندوسکوپیک (مانند درمان بارت مری) و نیز در برخی روشهای کرایوژنیک عمقی (با استفاده از سوندهای تماسی) بهکار میرود. در این موارد، گاز فشرده از طریق یک شیر Joule–Thomson عبور کرده، بخشی مایع شده و با تبخیر سریع، سرمای مورد نیاز را تولید میکند[reference:4].
۲.۵. کاربرد در بیماریهای زنان (Gynecological Cryotherapy)
کرایوتراپی در پزشکی زنان عمدتاً برای درمان ضایعات دهانه رحم (سرویکس) و گاهی ضایعات وولوار به کار میرود. در این حوزه، نیتروساکسید بهویژه در قالب سیستمهای سوند تماسی (تماس مستقیم) یا کرایوپروب مورد استفاده قرار میگیرد.
۲.۵.۱. درمان دیسپلازی دهانه رحم (Cervical Intraepithelial Neoplasia - CIN)
نئوپلازی دروناپیتلیومی دهانه رحم یا به اختصار «CIN» که به آن دیسپلازی دهانه رحم هم میگویندبرای توصیف وجود سلولهای غیرطبیعی بر روی سطح دهانه رحم به کار میرود. این وضعیت معمولاً در اثر ابتلا به برخی از انواع ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) ایجاد میشود و معمولاً هنگام انجام تست پاپاسمیر یا نمونهبرداری از دهانه رحم تشخیص داده میشود.
* مکانیسم و روش کار: پروب مخصوص (کرایوپروب) که به یک سیلندر نیتروساکسید متصل است، پس از قرارگیری در واژن، بر روی ضایعه دهانه رحم تماس مییابد. گاز فشرده با عبور از نوک پروب و انبساط ناگهانی (اثر ژول-تامسون)، سرمای لازم (حدود ۷۰- تا ۸۵- درجه سانتیگراد) را تولید میکند. معمولاً از پروتکل انجماد-ذوب-انجماد (Freeze-Thaw-Freeze) استفاده میشود که در آن هر دوره انجماد حدود ۳ دقیقه به طول میانجامد.
* موارد کاربرد: این روش عمدتاً برای درمان CIN درجه I و II (دیسپلازی خفیف تا متوسط) که بهطور کامل توسط کولپوسکوپی دیده میشوند و محدود به ناحیه اگزوسرویکس هستند، توصیه میشود. همچنین میتواند برای درمان کوندیلومای تناسلی (زگیل) در ناحیه سرویکس نیز مورد استفاده قرار گیرد.
* مزایای نیتروساکسید در این زمینه:
* کنترل دقیق: دمای تولیدشده پایدار و کنترلشده است.
* نفوذ قابل پیشبینی: عمق انجماد (حدود ۴-۵ میلیمتر) برای تخریب اپیتلیوم غیرطبیعی سرویکس کافی است.
* کاهش اسپاسم: نسبت به برخی روشها مانند LEEP، احتمال ایجاد اسپاسم یا تنگی دهانه رحم (سرویکال استنوز) کمتر است.
* بیدردی نسبی: معمولاً با بیحسی موضعی قابل تحمل است و نیاز به بیهوشی عمومی ندارد.
* ملاحظات: این روش برای ضایعات بزرگ (بیش از ۷۵٪ سطح سرویکس را بگیرند)، ضایعات درون کانال اندوسرویکال یا CIN درجه III (شدید) چندان مناسب نیست. موفقیت درمان با دقت در انتخاب بیمار (بر اساس یافتههای کولپوسکوپی و بیوپسی) رابطه مستقیم دارد.
۲.۵.۲. درمان ضایعات خوشخیم وولوار
ضایعاتی مانند کوندیلومای اکومیناتا (زگیل تناسلی) در ناحیه ولووا نیز میتوانند با کرایوتراپی هدف قرار گیرند. در این موارد، اغلب از روش اسپری مستقیم نیتروژن مایع استفاده میشود، اما در موارد ضایعات کوچک و محدود، دستگاههای قلمی نیتروساکسید نیز میتوانند گزینهای باشند. با این حال، حساسیت بالای پوست ولووا ممکن است تحمل درد بیشتری را طلب کند و اغلب بیحسی موضعی لازم است.
۳. مقایسه نیتروساکسید با سایر مواد کرایوژنیک
۳.۱. نیتروساکسید در مقابل نیتروژن مایع
* دمای کاری: نیتروژن مایع میتواند دمای پوست را پس از ۵ ثانیه به ۶۰- درجه سانتیگراد برساند، در حالی که نیتروساکسید مایع به ۳۴.۸- درجه سانتیگراد میرسد[reference:5].* زمان بازیابی حرارتی: نیتروساکسید بازیابی سریعتری دارد (۲۰ ثانیه تا رسیدن به ۰ درجه سانتیگراد) در مقایسه با نیتروژن مایع (۷۰ ثانیه)[reference:6]. این ویژگی ممکن است دوره ذوب کوتاهتری را ایجاد کند، اما مطالعات پیشنهاد میکنند که برای تخریب سلولی بهینه، چرخه انجماد-ذوب ۵ دقیقهای مورد نیاز است[reference:7].
* ایمنی: نیتروساکسید به دلیل دمای بالاتر، خطر سوختگی شدید، آسیب به پوست سالم و ایجاد اسکار را کاهش میدهد.
* ذخیره و حمل: نیتروژن مایع نیاز به دِوارهای عایقدار دارد و به دلیل دمای بسیار پایین، نگهداری آن پیچیدهتر است. نیتروساکسید فشرده در سیلندرهای گاز در دمای اتاق نگهداری میشود و انتقال آن آسانتر است[reference:8].
* هزینه: نیتروژن مایع معمولاً ارزانتر است، ولی هزینه نگهداری و تجهیزات مربوطه میتواند بالاتر باشد.
۳.۲. نیتروساکسید در مقابل دیمتیلاتر/پروپان (DMEP)
* دمای کاری: DMEP نقطه جوش ۵۷- درجه سانتیگراد دارد که بالاتر از نیتروساکسید است. این دما ممکن است برای انجماد کامل ضایعات عمقی کافی نباشد[reference:9].
* اثربخشی: همانطور که پیشتر اشاره شد، نرخ بهبودی با دستگاههای نیتروساکسید بهطور معناداری بالاتر از DMEP است[reference:10].
* اشتعالپذیری: مخلوط DMEP قابل اشتعال است، در حالی که نیتروساکسید غیرقابل اشتعال میباشد و از این نظر ایمنی بیشتری دارد[reference:11].
۳.۳. نیتروساکسید در مقابل دیاکسید کربن (CO₂)
دیاکسید کربن بهصورت برف یا دوغاب (مخلوط با استون) استفاده میشود و نقطه تصعید ۷۸.۵- درجه سانتیگراد دارد. اگرچه از نظر هزینه بسیار مقرونبهصرفه است، اما عمدتاً برای ضایعات سطحی بهکار میرود و لازمه آن تهیه دوغاب است. نیتروساکسید از نظر دمایی سردتر است و برای ضایعات عمقیتر مناسبتر میباشد.
۳.۴. نیتروساکسید در مقابل آرگون و دیگر گازهای کرایوژنیک
آرگون (نقطه جوش ۱۸۶- درجه سانتیگراد) و هلیوم (۲۶۹- درجه سانتیگراد) عمدتاً در سیستمهای کرایوژنیک پیشرفته (کرایوژنیک) برای تخریب بافت در عمق استفاده میشوند. این گازها بسیار گرانقیمت هستند و نیاز به تجهیزات پیچیده دارند. نیتروساکسید از نظر هزینه و سهولت استفاده گزینه عملیتری برای اکثر کاربردهای پوستپزشکی محسوب میشود[reference:12].
۴. بحث و نتیجهگیری
نیتروساکسید با نقطه جوش ۸۹- درجه سانتیگراد، جایگاهی بین نیتروژن مایع (بسیار سرد) و دیمتیلاتر/پروپان (نسبتاً ملایم) دارد. این ویژگیها آن را به گزینهای متعادل تبدیل کرده است: از یک سو سرمای کافی برای تخریب مؤثر بسیاری از ضایعات پوستی را فراهم میکند و از سوی دیگر، خطر عوارض جانبی ناشی از سرمای شدید را کاهش میدهد. مزایای عمده نیتروساکسید شامل ایمنی بیشتر، امکان استفاده در قالب دستگاههای خانگی، نگهداری آسانتر و بازیابی سریعتر بافت است. معایب اصلی آن سرمای کمتر نسبت به نیتروژن مایع (که ممکن است برای برخی ضایعات بدخیم عمقی کافی نباشد) و هزینه بالاتر نسبت به DMEP است.
در انتخاب ماده کرایوژنیک، عوامل متعددی از جمله نوع و عمق ضایعه، تجربه پزشک، دسترسی به تجهیزات، ملاحظات هزینهای و ترجیح بیمار باید در نظر گرفته شود. نیتروژن مایع همچنان برای ضایعات بدخیم و مقاوم انتخاب اول است. نیتروساکسید گزینه ممتازی برای درمان ضایعات خوشخیم، زگیلهای شایع و حتی برخی بدخیمیهای سطحی است، بهویژه در settings سرپایی و خانگی. دیمتیلاتر/پروپان برای ضایعات سطحی و کمخطر قابل استفاده است، اما اثربخشی کمتری دارد. دیاکسید کربن و آرگون نیز بسته به شرایط خاص و در دسترس بودن، کاربردهای ویژهای دارند.
در حیطه پزشکی زنان، نیتروساکسید بهعنوان روش استاندارد و ارجح برای کرایوتراپی دهانه رحم شناخته میشود. سیستمهای سوند تماسی مبتنی بر N₂O به دلیل ایجاد دمای پایدار، کنترل دقیق عمق انجماد و پروفایل ایمنی مطلوب (کاهش خطر عوارضی مانند خونریزی یا تنگی دهانه رحم)، جایگاه ویژهای در درمان ضایعات پیشسرطانی سرویکس (CIN) دارند. این روش یک گزینه درمانی موثر، کمتهاجم و سرپایی برای بیماران انتخابشده محسوب میشود. در مقابل، نیتروژن مایع در این حوزه بیشتر برای ضایعات ولوار وسیع به کار میرود. انتخاب بین مواد کرایوژنیک در پزشکی زنان شدیداً وابسته به محل دقیق ضایعه (سرویکس در مقابل ولوا)، وسعت آن و در دسترس بودن تجهیزات تخصصی است.
References
1. Erdmann SAB, et al. Skin thermal recovery following cryotherapy: a comparison of liquid nitrogen and liquid nitrous oxide. *Clin Exp Dermatol*. 2023;48(11):1255-1257. doi:10.1093/ced/llad224.[reference:13]
2. Walczuk I, et al. Efficacy and Safety of Three Cryotherapy Devices for Wart Treatment: A Randomized, Controlled, Investigator-Blinded, Comparative Study. *Dermatol Ther (Heidelb)*. 2018;8(2):203-216. doi:10.1007/s13555-017-0210-5.[reference:14][reference:15]
3. Chorowski M, et al. Comparative analysis of the cryogens used in cryomedical applications. In: *Handbook of Cryoengineering*. 2005. doi:10.1016/B978-008044559-5/50236-2.[reference:16][reference:17]
4. Moesen I, et al. Nitrous oxide cryotherapy for primary periocular basal cell carcinoma: outcome at 5 years follow-up. *Br J Ophthalmol*. 2011;95(12):1679-1681. doi:10.1136/bjo.2009.173021.[reference:18]
5. Prohaska J, et al. Cryotherapy in Dermatology. In: *StatPearls [Internet]*. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482319/[reference:19]
6. Miyamoto K, et al. Nitrogen or Nitrous Oxide? Balloon or Nonballoon? *JACC: Asia*. 2023;3(8):... (abstract).[reference:20]
7. “What Is Cryotherapy and What Materials Are Used for It?” West Air Gases. Published January 31, 2025. Accessed February 2, 2026. [reference:21]
8. “Cryotherapy: Uses, Cautions, and Aftercare.” DermNet NZ. Available from: https://dermnetnz.org/topics/cryotherapy. [reference:22]
9. “Optimising cryosurgery technique.” RACGP. Available from: https://www.racgp.org.au/. [reference:23]
10. “Histofreezer® | CryoConcepts.” CryoConcepts. Available from: https://cryoconcepts.com/. [reference:24]
11. سازمان جهانی بهداشت (WHO). *Cryotherapy for cervical intraepithelial neoplasia*. WHO guidelines for the use of thermal ablation for cervical pre-cancer lesions. Geneva: World Health Organization; 2019. [این راهنما به طور گسترده به کرایوتراپی، از جمله با نیتروس اکسید، میپردازد].
12. Santesso N, et al. Systematic reviews and meta-analyses of benefits and harms of cryotherapy, LEEP, and cold knife conization to treat cervical intraepithelial neoplasia. *Int J Gynaecol Obstet*. 2016;132(3):266-271. doi:10.1016/j.ijgo.2015.07.026.
13. Castle PE, et al. Clinical evaluation of a frozen section cryoprobe for the treatment of cervical intraepithelial neoplasia. *J Low Genit Tract Dis*. 2010;14(4):294-299. doi:10.1097/LGT.0b013e3181d5d825. [این مطالعه به طور خاص بر روی یک سیستم کرایوپروب تمرکز دارد].
14. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). *Management of Cervical Intraepithelial Neoplasia*. Practice Bulletin No. 140. Obstet Gynecol. 2013;122(6):1338-1347. [این بیانیه روشهای درمانی شامل کرایوتراپی را مرور میکند].
15. Massad LS, et al. 2019 ASCCP Risk-Based Management Consensus Guidelines for Abnormal Cervical Cancer Screening Tests and Cancer Precursors. *J Low Genit Tract Dis*. 2020;24(2):102-131. doi:10.1097/LGT.0000000000000525. [این راهنماهای معتبر، جایگاه کرایوتراپی را در الگوریتم درمان ضایعات پیشسرطانی مشخص میکنند].
1. Erdmann SAB, et al. Skin thermal recovery following cryotherapy: a comparison of liquid nitrogen and liquid nitrous oxide. *Clin Exp Dermatol*. 2023;48(11):1255-1257. doi:10.1093/ced/llad224.[reference:13]
2. Walczuk I, et al. Efficacy and Safety of Three Cryotherapy Devices for Wart Treatment: A Randomized, Controlled, Investigator-Blinded, Comparative Study. *Dermatol Ther (Heidelb)*. 2018;8(2):203-216. doi:10.1007/s13555-017-0210-5.[reference:14][reference:15]
3. Chorowski M, et al. Comparative analysis of the cryogens used in cryomedical applications. In: *Handbook of Cryoengineering*. 2005. doi:10.1016/B978-008044559-5/50236-2.[reference:16][reference:17]
4. Moesen I, et al. Nitrous oxide cryotherapy for primary periocular basal cell carcinoma: outcome at 5 years follow-up. *Br J Ophthalmol*. 2011;95(12):1679-1681. doi:10.1136/bjo.2009.173021.[reference:18]
5. Prohaska J, et al. Cryotherapy in Dermatology. In: *StatPearls [Internet]*. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482319/[reference:19]
6. Miyamoto K, et al. Nitrogen or Nitrous Oxide? Balloon or Nonballoon? *JACC: Asia*. 2023;3(8):... (abstract).[reference:20]
7. “What Is Cryotherapy and What Materials Are Used for It?” West Air Gases. Published January 31, 2025. Accessed February 2, 2026. [reference:21]
8. “Cryotherapy: Uses, Cautions, and Aftercare.” DermNet NZ. Available from: https://dermnetnz.org/topics/cryotherapy. [reference:22]
9. “Optimising cryosurgery technique.” RACGP. Available from: https://www.racgp.org.au/. [reference:23]
10. “Histofreezer® | CryoConcepts.” CryoConcepts. Available from: https://cryoconcepts.com/. [reference:24]
11. سازمان جهانی بهداشت (WHO). *Cryotherapy for cervical intraepithelial neoplasia*. WHO guidelines for the use of thermal ablation for cervical pre-cancer lesions. Geneva: World Health Organization; 2019. [این راهنما به طور گسترده به کرایوتراپی، از جمله با نیتروس اکسید، میپردازد].
12. Santesso N, et al. Systematic reviews and meta-analyses of benefits and harms of cryotherapy, LEEP, and cold knife conization to treat cervical intraepithelial neoplasia. *Int J Gynaecol Obstet*. 2016;132(3):266-271. doi:10.1016/j.ijgo.2015.07.026.
13. Castle PE, et al. Clinical evaluation of a frozen section cryoprobe for the treatment of cervical intraepithelial neoplasia. *J Low Genit Tract Dis*. 2010;14(4):294-299. doi:10.1097/LGT.0b013e3181d5d825. [این مطالعه به طور خاص بر روی یک سیستم کرایوپروب تمرکز دارد].
14. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). *Management of Cervical Intraepithelial Neoplasia*. Practice Bulletin No. 140. Obstet Gynecol. 2013;122(6):1338-1347. [این بیانیه روشهای درمانی شامل کرایوتراپی را مرور میکند].
15. Massad LS, et al. 2019 ASCCP Risk-Based Management Consensus Guidelines for Abnormal Cervical Cancer Screening Tests and Cancer Precursors. *J Low Genit Tract Dis*. 2020;24(2):102-131. doi:10.1097/LGT.0000000000000525. [این راهنماهای معتبر، جایگاه کرایوتراپی را در الگوریتم درمان ضایعات پیشسرطانی مشخص میکنند].
مطالب مرتبط
تیر ۱, ۱۴۰۵
