چکیده

شرکت درمان گاز اصفهان به عنوان اولین و بزرگترین تولیدکننده گازهای طبی در خاورمیانه و شمال آفریقا، با تمرکز بر تولید گازهای نیتروس اکساید و انتونوکس، نقش بسزایی در تأمین نیازهای پزشکی منطقه ایفا کرده است. هدف شرکت از بدو تأسیس، ارتقــاء ســطح سلامــت جامعــه از طریــق تولیــد و عرضــه گازهای طبی با بالاترین کیفیت منطبق با استانداردهای بین المللی بوده است. این شرکت با اتکا به دانش و تخصص کارشناسان توانمند خود، برای نخستین بار در ایران، موفق به تولید گاز بیهوشی نیتروس اکسایدN2O با گرید دارویی و مطابق با استانداردهای جهانی و تأییدیه رسمی آزمایشگاه مرجع وزارت بهداشــت، درمان و آموزش پزشــکی شــده است. این دستاورد مهم، نه تنها گواهی بر تعهد راسخ شرکت به نوآوری و کیفیت در ارائه محصولات است، بلکه مهر تاییدی بر خودکفایی کشور در این زمینه محسوب می شود. درمان گاز با بهره گیری از فناوری های پیشرفته و رعایت دقیــق اســتانداردهای کیفــی، همــواره در تلاش اســت تــا محصولاتــی ایمــن، موثــر و قابــل اعتمــاد را در اختیــار متخصصان و مراکز درمانی کشور قرار دهد. این مقاله به معرفی کامل شرکت درمان گاز، محصولات و مزایای رقابتی آنها و کاربردهای اصلی این گازها می پردازد.

مقدمه

صنعت گازهای پزشکی به عنوان بخشی حیاتی از نظام سلامت، نیازمند فناوری های پیشرفته و رعایت استانداردهای دقیق است. شرکت درمان گاز با بیش از چهار دهه تجربه توانسته است با تولید گازهای طبی با کیفیت و دریافت مجوزهای لازم از سازمان غذا و دارو و اخذ کد IRC (Iran Registration Code) برای محصولات خود، وابستگی ایران به واردات این محصولات را برطرف نموده و به عنوان یکی از شرکت های پیشرو در منطقه خاورمیانه مطرح شود.

۱- معرفی شرکت درمان گاز

۱-۱ تاریخچه و تأسیس

شرکت درمان گاز در سال ۱۳۶۱ (1982 میلادی) در اصفهان تأسیس شد و به عنوان اولین تولیدکننده گاز بیهوشی در ایران آغاز به کار کرد. این شرکت با موضوع تولید و توزیع گازهای طبی ثبت و موفق به تولید گاز بیهوشی نیتروس اکساید مطابق با استانداردهای جهانی و داخلی مورد تأیید وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کشور شد.

۱-۲ چشم انداز و مأموریت

ماموریت اصلی شرکت درمان گاز، تأمین گاز نیتروس اکساید و انتونوکس با گرید پزشکی (Medical grade) برای بازارهای داخلی و خارجی است.

۱-۳ زیرساخت ها و ظرفیت تولید

این شرکت دارای سه واحد تولیدی (پلانت) مجهز به پیشرفته ترین تکنولوژی با ظرفیت تولید 2000 تن در سال معادل دو برابر نیاز کل کشور ایران است. از بدو تأسیس شرکت تاکنون و در شرایط مختلف سیاسی و اجتماعی، هیچ وقفه ای در تولید وجود نداشته و نیازهای مراکز درمانی کشور با رعایت بالاترین استانداردهای بین المللی و داخلی تامین گردیده و صادرات محصولات به سایر کشورها نیز پیگیری شده است.

۱-۴ گواهی نامه ها و استانداردها

شرکت درمان گاز دارای گواهی نامه های معتبر بین المللی و داخلی است، از جمله: - ثبت دارو در سازمان غذا و داروی ایران با شماره IRC1228190094 (تنها دارنده کد IRC برای گاز تسکین درد ) - انطباق با فارماکوپه سوئیس و آمریکا (USP 31) - ISO 9001:2000 و ISO 13485:2003 برای سیستم مدیریت کیفیت.

۲- محصولات و خدمات شرکت درمان گاز و مزایای رقابتی

۲-۱ محصولات اصلی

شرکت درمان گاز دو محصول اصلی تولید می کند:

. گاز نیتروس اکساید (N2O):

نیتروس اکساید (N2O)، یکی از انواع اکسیدهای نیتروژن، گازی بی رنگ، با بو و طعم دلپذیر و شیرین است که هنگام استنشاق باعث ایجاد بی حسی نسبت به درد می شود. این گاز از گذشته های دور به عنوان گاز خنده شناخته می شد و استنشاق مقادیر کم آن یک اثر سرخوشی کوتاه مدت ایجاد می کند . نیتروس اکساید توسط شیمیدان انگلیسی جوزف پریستلی در سال 1772 کشف شد. شیمیدان انگلیسی، همفری دیوی، بعدا این گاز را نامگذاری کرد و اثر فیزیولوژیکی آن را نشان داد. پزشکان و دندانپزشکان از اواسط قرن نوزدهم از نیتروس اکساید استفاده می کنند و هنوز هم یکی از رایج ترین آرام بخش های استنشاقی است که در کارهای درمانی استفاده می شود.

. گاز تسکین درد (Entonox):

این گاز مخلوطی از 50% نیتروس اکساید و 50% اکسیژن است. تا اوایل سال 1900 گاز نیتروس اکساید (N2O) بدون هیچ گونه اختلاطی با گازهای دیگر مانند هوا و یا اکسیژن به عنوان تسکین دهنده و یا عامل بیهوشی مورد استفاده قرار می گرفت و در موارد متعددی سبب بروز هیپوکسی در بیماران می گردید. در سال 1911 گودل (Guedel) ازمخلوط گاز نیتروس اکساید (N2O) با هوا برای زایمان و اعمال جراحی کوچک استفاده کرد. در سال 1961 شرکت انگلیسی مراقبت های درمانی BOC به پیشنهاد نانستال (Tunstall) مطالعاتی را در رابطه با ذخیره سازی مخلوط گازی همگن تحت فشار شامل گاز نیتروس اکساید (N2O) و اکسیژن آغاز نمود. در سال 1963 شرکت BOC مخلوط همگن از 50% حجمی گاز نیتروس اکساید (N2O) و 50% حجمی اکسیژن تهیه کرد و آن را با براند اختصاصی انتونوکس به ثبت رسانید و گاز را در سیلندرهای فشار بالا آبی رنگ با شانه سفید ذخیره کرد. فناوری تولید این گاز از سال 1376 خورشیدی مقارن با 1997 میلادی در کشور ایران توسط شرکت درمان گاز فراهم و برای اولین بار در ایران با نام تجاری اختصاصی درمان نوکس (DarmanoX) تولید و عرضه شد. پس از آن بسیاری از بیمارستانهای ایران مجهز به این گاز و ستهای استنشاقی مربوطه شده و بسیاری از مادران ایرانی نیز بدون تحمل درد و استرس زایمان، در آغوش گرفتن نوزادشان را تجربه نمودند.

۲-۲ سایر محصولات و خدمات

• ســت استنشاقی گاز تســکین درد درمان نوکس (انتونوکس)و سایر ملحقات: این مجموعه برای استفاده از گاز درمان نوکس طراحی گردیده است که شامل شیر دمنده (دیماندوالو و شیلنگ)، شیر فیلتر یک بار مصرف، رگولاتور (تنظیم کننده فشار)و سیلندر با شیر استاندارد طبی است.
• دســتگاه تسکین درد بر پایه گاز نیتروس اکساید و اکسیژن: دســتگاه تســکین درد بــر پایــه گاز نیتــروس اکســاید و اکسیژن برای تسکین درد، با قابلیت تنظیم اختلاط گاز اکسیژن و نیتروس اکساید با نسبت دلخواه است.
• سیلندر گازهای طبی

• خدمات آزمایشگاهی: بــا هــدف ارائــه خدمات تخصصی و تسهیل دسترسی به آزمایشگاه های پیشرفته، آزمایشگاه درمــان گاز از ســال 1386 بــا بهره گیــری از کادر مجــرب و تجهیــزات مــدرن، بــه عنوان آزمایشگاه آکرودیته (همکار) موسســه اســتاندارد تــا کنون فعالیت می کند و خدمات آزمایشگاهی زیر را ارائه می نماید:

- آزمون گاز نیتروس اکساید با گرید پزشکی (مطابق با استاندارد ملی ایران به شماره 10539-ISIRI و USP)
- آزمون گاز اکسیژن طبی (مطابق با استاندارد ملی ایران به شماره 3240 و USP)
- آزمــون دوره ای ســیلندرهای گاز فــولادی بــدون درز (مطابــق با اســتاندارد ملی ایران به شماره 6792 و ISO)

• خدمات آموزشی شامل برگزاری دوره های آموزشی استاندارد سیلندرهای گاز طبی (با نظارت سازمان ملی استاندارد ایران)

۲-۳ مزایای رقابتی نسبت به محصولات مشابه داخلی

- انطباق با استانداردهای داخلی و بین المللی: محصولات این شرکت مطابق با استانداردهای فارماکوپه سوئیس و آمریکا تولید می شوند که بالاترین استانداردهای جهانی محسوب می شوند. همچنین این شرکت برای محصولات خود مجوزهای لازم به ویژه کد IRC را از سازمان غذا و دارو اخذ نموده است. - ظرفیت تولید بالا: با ظرفیت تولید 2000 تن در سال، نه تنها نیاز داخلی را مرتفع می کند، بلکه امکان صادرات به کشورهای منطقه را نیز فراهم می کند.
- تضمین کیفیت: با دارا بودن آزمایشگاه مجهز و کنترل دقیق کیفیت، محصولاتی با بالاترین کیفیت تولید می کند.
- تحقیق و توسعه: درمان گاز به عنوان یک شرکت مبتنی بر دانش روز و پژوهش، از فناوری پیشرفته و نیروی انسانی متخصص بهره می برد.

۲-۴ مقایسه با رقبای خارجی

- استقلال از واردات: پس از تأسیس درمان گاز، این شرکت وابستگی کشور به واردات گازهای طبی را به میزان قابل توجهی کاهش داده است.
- قیمت رقابتی: با حذف هزینه های حمل و نقل و عوارض واردات و توسعه ی نمایندگی ها در سراسر کشور، محصولات این شرکت از قیمت رقابتی نسبت به محصولات مشابه وارداتی برخوردارند.
- تطابق با نیازهای منطقه ای: محصولات این شرکت با توجه به نیازهای خاص پزشکی منطقه طراحی و تولید شده اند.

*جدول ۱: مقایسه محصولات درمان گاز با رقبای خارجی*

۳- کاربردهای اصلی محصولات

۳-۱ کاربردهای گاز نیتروس اکساید (N2O)

- بیهوشی عمومی:

از نیتروس اکساید به عنوان بیهوش کننده عمومی در اعمال جراحی استفاده می شود. این گاز به دلیل اثر بخشی سریع و برگشت پذیری سریع پس از قطع مصرف، یکی از ایمن ترین عوامل بیهوشی است. در سال ۱۸۴۴، دندانپزشکی به نام هوراس ولز با مشاهده بی‌دردی ناشی از استنشاق این گاز، به‌طور رسمی از آن برای کشیدن دندان بدون درد استفاده کرد. اگرچه نمایش عمومی اولیه ولز به دلیل دوز ناکافی و درد بیمار ناموفق بود، اما پایه‌ای برای بیهوشی مدرن شد و امروزه نیتروس اکساید به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین و ایمن‌ترین عوامل بیهوشی فرار در جهان شناخته می‌شود. از مزایای کلیدی نیتروس اکساید نسبت به سایر عوامل بیهوشی، شروع و بازیابی سریع اثر به‌دلیل حلالیت پایین در خون است که به القا و بازیابی سریع تر بیهوشی کمک می‌کند. همچنین خاصیت ضد درد قوی آن، نیاز به داروهای مسکن قوی‌تر را در حین عمل کاهش می‌دهد و اثرات آرام‌بخشی خفیف آن در ترکیب با سایر عوامل بیهوشی قوی‌تر، امکان ایجاد "بیهوشی متعادل" را فراهم می‌کند که در آن اثرات ناخواسته هر دارو به حداقل می‌رسد. از نظر ایمنی، این گاز غیرقابل اشتعال است و برخلاف اتر که قابل اشتعال و با عوارض جانبی زیاد بود، ایمنی بالاتری دارد. البته توصیه می شود نیتروس اکساید با حداقل ۳۰٪ اکسیژن تجویز شود تا از هیپوکسی جلوگیری شود. از نظر حجم مصرف، بازار جهانی نیتروس اکساید پزشکی در سال ۲۰۲۳ به‌اندازه ۱.۸ میلیارد دلار ارزیابی شده و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۲۹ به ۲.۸ میلیارد دلار برسد. در ایران، نیتروس اکساید همراه با ایزوفلوران و سووفلوران رایج‌ترین عوامل بیهوشی است.

- صنایع غذایی و بسته‌بندی مواد غذایی:

نیتروس اکساید (N₂O) در صنایع غذایی عمدتاً به عنوان گاز پیش‌برنده (propellant) در بسته‌بندی‌های آئروسل و عامل کف‌کننده در محصولات لبنی (Whipped Cream) مورد استفاده قرار می‌گیرد. سرآشپز مشهور فرانسوی ماری-آنتوان کارم شروع به آزمایش با N2O برای ایجاد فوم و دسرهای سبک کرد. این گاز به دلیل غیر قابل اشتعال بودن، ممانعت از رشد باکتری‌ها و نداشتن طعم و بو، در تولید خامه‌های فوری و سایر محصولات غذایی کاربرد دارد. همچنین در بسته‌بندی‌ به روش اتمسفر اصلاح‌ شده (Modified Atmosphere Packaging یا MAP) به عنوان یک گاز بی‌اثر برای حفظ تازگی و جلوگیری از واکنش های ناخواسته در مواد غذایی به کار می‌رود. استفاده از نیتروس اکساید در این صنایع به دلیل ایمنی بالا و عدم تغییر طعم و رایحه، مورد توجه است.

- خودروهای مسابقه‌ای

در صنعت خودروهای مسابقه‌ای(Nitrous Oxide Systems - NOS) ، نیتروس اکساید به عنوان تقویت‌کننده توان موتور استفاده می‌شود. این سیستم با تزریق گاز نیتروس اکساید به محفظه احتراق، در اثر حرارت بالا به اکسیژن و نیتروژن تجزیه می‌شود. اکسیژن آزاد شده امکان احتراق کامل سوخت اضافی را فراهم می‌کند و در نتیجه توان و گشتاور موتور به صورت لحظه‌ای افزایش می‌یابد. البته استفاده از این سیستم نیاز به تقویت قطعات موتور دارد تا بتواند در برابر فشار و حرارت بالا مقاومت کند.

- صنایع الکترونیک

در صنایع الکترونیک، نیتروس اکساید به عنوان منبع اکسیژن در فرآیندهای رسوب‌دهی بخار شیمیایی (CVD) برای تولید لایه‌های نازک سیلیکون اکسید و سایر مواد نیمه‌هادی استفاده می‌شود. این گاز به دلیل پایداری حرارتی و قابلیت تجزیه کنترل‌شده در دماهای بالا، امکان ایجاد لایه‌های با خلوص بالا و یکنواختی عالی را فراهم می‌کند. همچنین در تولید فیبرهای نوری و نیمه‌رساناها به عنوان یک گاز فرآیندی مهم کاربرد دارد. استفاده از نیتروس اکساید در این فرآیندها باعث بهبود کیفیت و عملکرد قطعات الکترونیکی می‌شود.

۳-۲ کاربردهای گاز تسکین درد (Entonox/DarmanoX)

بسیار عالی، در ادامه پاراگراف‌های علمی درخواستی بر اساس موضوعات مشخص شده ارائه می‌شود:

- زایمان بدون درد

انتونوکس به عنوان یک روش دارویی رایج برای کاهش درد زایمان مورد استفاده قرار می‌گیرد. این معمولاً از طریق یک ماسک یا ست استنشاقی توسط خود بیمار و به صورت خود تجویز ( Self-administered) استفاده می‌شود. اثرات ضد درد آن حدود ۳۰ ثانیه پس از استنشاق به سرعت ظاهر و در زمان بسیارکوتاه پس از قطع مصرف اثر آن برطرف می شود و به مادران اجازه می‌دهد در بین انقباضات زایمانی هوشیار و فعال باقی بمانند. به دلیل ایمنی نسبی، سهولت استفاده و عوارض جانبی محدود (مانند حالت تهوع خفیف یا سرگیجه) ، انتونوکس به عنوان گزینه‌ای محبوب شناخته می شود. تحقیقات نشان می‌دهند که این روش در بسیاری از کشورها مانند نیوزلند به طور گسترده استفاده می‌شود، اگرچه نگرش‌های فرهنگی می‌توانند بر پذیرش آن تأثیر بگذارند. در ایران، استفاده از انتونوکس در بیمارستان‌ها و زایشگاه‌های منتخب در شهرهای بزرگی مانند تهران، اهواز، اصفهان و شیراز رواج دارد. اگرچه این روش به عنوان یک گزینه همگانی در دسترس نیست، اما علاقه به آن در حال افزایش است.
مزایای کلیدی استفاده از انتونوکس در زایمان به طور خلاصه به شرح زیر است:
• کاهش درد زایمان تا ۵۰٪
• عدم تاثیر منفی بر جنین و مادر
• استفاده آسان و بدون نیاز به تخصص ویژه
• قابلیت استفاده در هر مرحله از زایمان
• بازگشت سریع هوشیاری پس از قطع مصرف

- درمان افسردگی و بیماری‌های روانی

نیتروس اکساید موجود در انتونوکس اخیراً به عنوان یک درمان ضد افسردگی سریع‌الاثر به ویژه برای موارد مقاوم به درمان (Treatment-Resistant Depression) مورد بررسی قرار گرفته است. مکانیسم عمل آن شبیه به کتامین است که منجر به اثرات سریع ضد افسردگی می‌شود. بعضی مطالعات نشان می دهد کتامین ممکن است افسردگی را در برخی افراد بدتر کند. استفاده طولانی مدت کتامین با اختلال عملکرد مثانه و از دست دادن حافظه مرتبط است. از آنجایی که کتامین می تواند فشار خون را افزایش دهد، برای افراد مبتلا به فشار خون بالا توصیه نمی شود. مطالعات اولیه نشان داده‌اند که تجویز تحت کنترل نیتروس اکساید در غلظت‌های زیر بیهوشی (معمولاً ۲۵-۵۰٪) می‌تواند به بهبود سریع علائم افسردگی در عرض چند ساعت منجر شود، اثری که می‌تواند تا چند روز پایدار بماند. در یک پژوهش دیگر، محققان دریافتند که استنشاق نیتروس اکساید به طور قابل توجهی تفکر خودکشی را در عرض 24 ساعت در این بیماران کاهش می دهد.

- درماتولوژی (روش‌های درمانی، ترمیمی و زیبایی پوست)

بسیاری از روش های درمانی و ترمیمی و زیبایی پوستی دردناک هستند و می توانند برای بیماران ناراحت کننده باشند. بی حسی موضعی روش اولیه بیهوشی است که برای روش های معمول مطب در پوست از جمله بیوپسی، جراحی و روش های زیبایی استفاده می شود. با این حال، بی حسی موضعی به تنهایی ممکن است درد و اضطراب را به اندازه کافی کنترل نکند. در روش دیگر درمان پوستی که با نیتروس اکساید مرتبط است، کرایوپن(CryoPen) برای از بین بردن ایمن و موثر عیوب مختلف پوست استفاده می شود. در این روش جراحی با سرما (Cryosurgery) تخریب کنترل شده بافت ناخواسته با اعمال دقیق سرمای شدید در طی اقدامات بالینی انجام می شود. متداول ترین روش کرایوسرجری مستقیم، پاشیدن نیتروژن مایع به طور مستقیم بر روی ضایعه پوستی است. این دستگاه از یک جت پرفشار اکسید نیتروژن (N2O) استفاده می کند که از طریق نوک اپلیکاتور تخصصی CryoPen هدایت می شود تا ضایعات خوش خیم پوست را منجمد و از بین ببرد و پوست را جوان و عاری از لک می کند. CryoPen یک ابزار انجماد مستقیم است که از N2O مایع تحت فشار استفاده می کند که می تواند نقطه را به دمای 89- درجه سانتیگراد برساند. این دما نسبت به دمای نیتروژن مایع (196- درجه سانتیگراد) آسیب کمتری دارد.

- عملیات اورژانس و سوانح (از جمله سوختگی)

انتونوکس یک داروی ضد درد استنشاقی ایده‌آل در محیط ‌های پیش‌بیمارستانی و اورژانس محسوب می‌شود، از جمله در مدیریت درد ناشی از تروما، شکستگی‌ها، دررفتگی‌ها و سوختگی‌ها. به ویژه در سوختگی‌ها، که انجام پانسمان و جراحی سرپایی می‌تواند بسیار دردناک باشد، انتونوکس می‌تواند بدون ایجاد عوارض قابل توجه تنفسی، تسکین موثری ایجاد کند. در طب ورزشی نیز، از انتونوکس می‌توان برای مدیریت سریع درد در موارد آسیب‌های حاد ورزشی، مانند شکستگی‌ها، دررفتگی‌ها، آسیب‌های رباطی و کوفتگی‌های شدید، در محل ورزش یا در مطب استفاده کرد. این گاز به ورزشکار این امکان را می‌دهد که در حین انجام کمک ها دو درمان های اولیه مانند جااندازی مفصل همکاری لازم را داشته باشد، در عین حال که به دلیل دفع سریع از طریق ریه‌ها، پس از پایان عمل، اختلالی در وضعیت ذهنی یا هماهنگی فرد ایجاد نمی‌کند.

-دندانپزشکی به ویژه برای اطفال

انتونوکس به‌عنوان یک روش بیهوشی غیرتهاجمی و کم‌عوارض در دندانپزشکی کودکان، به‌ویژه برای کاهش اضطراب و تسکین درد در طی فرآیندهای ترمیمی و کشیدن دندان، کاربرد گسترده‌ای دارد. بر اساس دستورالعمل‌های آکادمی دندانپزشکی کودکان آمریکا (AAPD)، این گاز به‌دلیل سرعت بالای القا و بازیابی سریع پس از قطع، گزینه‌ای ایده‌آل برای بیماران ۳ تا ۱۲ ساله با اضطراب خفیف تا متوسط محسوب می‌شود و مطالعات نشان می‌دهند که تا ۸۵٪ از کودکان تحت درمان با این روش، همکاری قابل‌قبولی از خود نشان می‌دهند.یک بررسی سیستماتیک در International Journal of Paediatric Dentistry (سال 2021) حاکی از آن است که کاربرد انتونوکس با کاهش ۳۰٪ در نرخ ضربان قلب (شاخص استرس فیزیولوژیک) و بهبود نمره‌های رفتاری کودکان همراه است، در حالی‌که عوارض جانبی مانند تهوع موقت تنها در ۵%–۸٪ موارد مشاهده می‌شود.

۴- نتیجه گیری و چشم انداز آینده

شرکت درمان گاز اصفهان به عنوان پیشرو در تولید گازهای طبی، نه تنها نقش حیاتی در تأمین نیازهای داخلی ایران ایفا کرده، بلکه به عنوان عامل کاهش وابستگی به واردات این محصولات استراتژیک عمل کرده است. با تولید مبتنی بر تحقیقات علمی روز، رعایت استانداردهای بین المللی و تمرکز بر کیفیت، این شرکت توانسته است جایگاه خود را به عنوان بزرگترین تولیدکننده در خاورمیانه و شمال آفریقا تثبیت کند. چشم انداز آینده شرکت شامل توسعه محصولات جدید، افزایش ظرفیت صادرات به کشورهای منطقه و همکاری های بین المللی برای انتقال فناوری های پیشرفته تر است. با ادامه این روند، شرکت درمان گاز می تواند به یکی از قدرت های اصلی صنعت گازهای پزشکی در سطح جهانی تبدیل شود.